16 - 6 - 2019 | 12:05
  • Increase font size
  • Default font size
  • Decrease font size
Home QUAN HỆ QUỐC TẾ Tại sao một cuộc chiến Mỹ-Trung có thể leo thang ngoài tầm kiểm soát?

Tại sao một cuộc chiến Mỹ-Trung có thể leo thang ngoài tầm kiểm soát?

Email In PDF.

Một cuộc chiến tranh giữa hai nước vẫn ít có khả năng xảy ra, nhưng triển vọng đối đầu quân sự - ví dụ như xuất phát từ một chiến dịch quân sự của Trung Quốc nhằm vào Đài Loan – không còn là không thể như trước kia. Và xác suất một cuộc đối đầu như vậy leo thang thành hạt nhân đã cao hơn những gì mà hầu hết các nhà phân tích và hoạch định chính sách vẫn hình dung.

 

Những năm gần đây, sức mạnh của Trung Quốc tăng lên bao nhiêu thì nguy cơ chiến tranh với Mỹ cũng tăng lên bấy nhiêu. Dưới thời Chủ tịch Tập Cận Bình, Trung Quốc đã tăng cường áp lực chính trị và kinh tế đối với Đài Loan và xây dựng cơ sở quân sự trên các rạn san hô ở Biển Đông, làm gia tăng lo sợ của Washington về việc chủ nghĩa bành trướng của Trung Quốc sẽ đe dọa các đồng minh của Mỹ và ảnh hưởng đến khu vực. Các tàu khu trục của Mỹ đã đi qua Eo biển Đài Loan, trước sự phản đối lớn tiếng từ phía Bắc Kinh. Các nhà lập pháp Mỹ đã lên tiếng đặt câu hỏi về việc liệu họ có nên cử thêm một chiếc tàu sân bay đi qua eo biển này nữa hay không. Các máy bay tiêm kích phản lực của Trung Quốc đã chặn máy bay Mỹ trên không phận phía trên Biển Đông. Trong khi đó Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đẩy các tranh chấp kinh tế âm ỉ lâu nay lên mức sôi sục.

Một cuộc chiến tranh giữa hai nước vẫn ít có khả năng xảy ra, nhưng triển vọng đối đầu quân sự - ví dụ như xuất phát từ một chiến dịch quân sự của Trung Quốc nhằm vào Đài Loan – không còn là không thể như trước kia. Và xác suất một cuộc đối đầu như vậy leo thang thành hạt nhân đã cao hơn những gì mà hầu hết các nhà phân tích và hoạch định chính sách vẫn hình dung.

Các thành viên cộng đồng nghiên cứu chiến lược của Trung Quốc có xu hướng phủ nhận những quan ngại như trên. Tương tự, những nghiên cứu của Mỹ về một cuộc chiến tiềm tàng với Trung Quốc thường loại bỏ hoàn toàn vũ khí hạt nhân khỏi kết quả phân tích, coi vấn đề này là không liên quan đến chiều hướng của một cuộc xung đột. Khi được hỏi về vấn đề này vào năm 2015, Dennis Blair, cựu tư lệnh lực lượng Mỹ tại Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, phán đoán khả năng xảy ra khủng hoảng hạt nhân Mỹ-Trung là “zero”.

Sự bảo đảm này thật sai lầm. Nếu được triển khai chống lại Trung Quốc, phong cách chiến tranh thông thường được ưa thích của Lầu Năm Góc sẽ là một công thức tiềm năng cho leo thang hạt nhân. Từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, cách tiếp cận đặc trưng của Mỹ về chiến tranh vẫn luôn đơn giản: thọc sâu vào lãnh thổ của đối phương để nhanh chóng đập tan các cơ sở quân sự then chốt của kẻ thù bằng tổn thất tối thiểu. Nhưng Lầu Năm Góc phát triển công thức này trong những cuộc chiến nhằm vào Afghanistan, Iraq, Libya, và Serbia, không nước nào trong số này có vũ khí hạt nhân.

Trung Quốc, ngược lại, không chỉ có vũ khí hạt nhân, nước này còn đưa những vũ khí này vào các lực lượng quân sự thông thường của mình, khiến rất khó có thể tấn công cái này mà tránh được cái kia. Điều đó có nghĩa là một chiến dịch quân sự lớn của Mỹ nhằm vào các lực lượng truyền thống của Trung Quốc nhiều khả năng cũng sẽ đe dọa kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc. Khi đối mặt với một mối đe dọa như vậy, các nhà lãnh đạo Trung Quốc có thể quyết định sử dụng vũ khí hạt nhân khi còn có thể.

Khi các nhà lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc tìm cách xoay xở với một mối quan hệ chồng chất sự ngờ vực lẫn nhau, họ phải nhìn thẳng vào thực tế rằng một cuộc chiến tranh thông thường có thể trượt sâu thành một cuộc đối đầu hạt nhân. Mặc dù nguy cơ này không phải là cao xét ở góc độ tuyệt đối, nhưng hậu quả của nó đối với khu vực và thế giới sẽ là khủng khiếp. Chừng nào Mỹ và Trung Quốc còn tiếp tục theo đuổi những chiến lược lớn như hiện nay của mình, thì nguy cơ này vẫn tiếp tục hiện hữu. Điều đó có nghĩa là lãnh đạo của cả hai bên cần phải từ bỏ ảo tưởng rằng họ có thể dễ dàng phát động một cuộc chiến tranh hạn chế. Thay vào đó, họ nên tập trung vào việc kiểm soát hoặc giải quyết những căng thẳng chính trị, kinh tế và quân sự có thể dẫn đến xung đột ngay từ đầu.

Một loại đe dọa kiểu mới

Có một số lý do để lạc quan. Thứ nhất, lâu nay Trung Quốc vẫn kiên định với học thuyết hạt nhân không tấn công. Sau vụ thử hạt nhân đầu tiên của mình vào năm 1962, Trung Quốc cơ bản tránh chạy đua vũ trang, chỉ phát triển một kho vũ khí hạt nhân nhỏ và đơn giản hơn rất nhiều so với tiềm lực của nước này cho phép. Các nhà lãnh đạo Trung Quốc luôn kiên định cho rằng vũ khí hạt nhân chỉ có ích trong việc ngăn ngừa đe dọa và tấn công hạt nhân. Ở góc độ lịch sử, mục đích hạn hẹp như vậy chỉ cần một vài vũ khí hạt nhân là đủ bảo đảm khả năng đáp trả của Trung Quốc trong trường hợp bị tấn công. Đến tận ngày nay, Trung Quốc vẫn duy trì cam kết “không sử dụng trước”, hứa hẹn rằng nước này sẽ không bao giờ sử dụng vũ khí hạt nhân trước.

Triển vọng một cuộc xung đột hạt nhân cũng có thể tưởng chừng như chỉ là tàn tích của Chiến tranh Lạnh. Hồi đó, Mỹ và các đồng minh sống trong nỗi lo sợ rằng một cuộc tấn công của khối Hiệp ước Vacsava sẽ nhanh chóng ngập tràn châu Âu. NATO luôn sẵn sàng sử dụng vũ khí hạt nhân trước để ngăn chặn một cuộc tấn công như vậy. Cả Washington lẫn Moskva đều thường trực lo lắng rằng lực lượng hạt nhân của mình sẽ bị quét sạch trong một cuộc tấn công hạt nhân bất ngờ từ phía đối phương. Mối lo sợ chung này làm gia tăng nguy cơ một siêu cường có thể vội vàng phóng vũ khí vì niềm tin sai lầm rằng mình đang bị tấn công. Ban đầu, mối nguy hiểm của những cuộc tấn công không được phê chuẩn cũng luôn hiện hữu. Trong những năm 1950, các quy trình an toàn lỏng lẻo đối với vũ khí hạt nhân của Mỹ trên lãnh thổ NATO, cũng như mức độ giám sát ở mức tối thiểu của dân sự đối với các tư lệnh quân sự Mỹ, đã đặt ra những nguy cơ nghiêm trọng về việc leo thang hạt nhân có thể xảy ra mà không có mệnh lệnh rõ ràng từ Tổng thống Mỹ.

Tin tốt là những lo lắng thời Chiến tranh Lạnh không liên quan nhiều đến mối quan hệ hiện tại giữa Mỹ và Trung Quốc. Không nước nào có thể nhanh chóng tràn vào lãnh thổ của nhau trong một cuộc chiến tranh thông thường. Cả hai đều không có vẻ gì lo ngại về một cú sét hạt nhân từ trên trời rơi xuống. Và sự kiểm soát chính trị dân sự đối với vũ khí hạt nhân ở cả hai nước đều tương đối mạnh. Điều còn lại, về lý thuyết, là lôgích dễ chịu về sự ngăn ngừa lẫn nhau: trong một cuộc chiến giữa hai cường quốc hạt nhân, cả hai bên đều sẽ không phát động đòn tấn công hạt nhân vì sợ đối phương sẽ đáp trả tương xứng.

Tin xấu là vẫn còn một yếu tố nữa tồn tại: Một cuộc chiến thông thường đe dọa kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc. Các lực lượng thông thường có thể đe dọa lực lượng hạt nhân theo những cách tạo ra áp lực khiến xung đột leo thang – nhất là khi các lực lượng thông thường tinh nhuệ hơn của Mỹ đối mặt với những kho vũ khí hạt nhân mong manh và tương đối nhỏ, như của Trung Quốc. Nếu các chiến dịch của Mỹ đe dọa hoặc gây tổn hại đến lực lượng hạt nhân của Trung Quốc, các nhà lãnh đạo Trung Quốc có thể sẽ nghĩ rằng Washington còn có những ý đồ khác ngoài mục tiêu giành thắng lợi trong cuộc chiến thông thường – rằng nước này có khi đang tìm cách vô hiệu hóa hoặc phá hủy thẳng thừng kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc, có lẽ để mở đầu cho việc thay đổi chế độ. Giữa màn sương chiến tranh, Bắc Kinh có thể miễn cưỡng kết luận rằng một sự leo thang hạt nhân hạn chế - một đòn tấn công phủ đầu đủ nhỏ để tránh sự đáp trả tổng lực từ phía Mỹ - là lựa chọn khả thi để tự vệ.

Điểm nóng đáng lo ngại nhất cho một cuộc chiến Mỹ-Trung là Đài Loan. Mục tiêu lâu dài của Bắc Kinh về việc thống nhất hòn đảo này với Trung Hoa Đại lục rõ ràng là mâu thuẫn với tham vọng lâu nay của Washington về việc duy trì nguyên trạng ở eo biển. Không khó hình dung việc mâu thuẫn này có thể dẫn tới chiến tranh. Ví dụ, Trung Quốc có thể quyết định rằng cánh cửa mở ra cơ hội về quân sự hoặc chính trị để giành lại quyền kiểm soát hòn đảo này đang đóng lại và phát động một cuộc tấn công, sử dụng lực lượng không quân và hải quân để phong tỏa các cảng của Đài Loan hoặc ném bom hòn đảo này. Mặc dù luật của Mỹ không đòi hỏi Washington phải can thiệp trong một kịch bản như vậy, nhưng Đạo luật Quan hệ với Đài Loan quy định rằng Mỹ sẽ “xem bất kỳ nỗ lực nào nhằm quyết định tương lai của Đài Loan mà không phải bằng những biện pháp hòa bình, bao gồm việc tẩy chay hoặc cấm vận, là một sự đe dọa tới hòa bình và an ninh của khu vực Tây Thái Bình Dương và là mối quan ngại nghiêm trọng đối với Mỹ.” Trong trường hợp Mỹ can thiệp nhân danh Đài Loan, siêu cường duy nhất của thế giới và đối thủ cạnh tranh đang lên sẽ bị cuốn vào cuộc chiến nước lớn đầu tiên của thế kỷ 21.

Trong quá trình diễn ra một cuộc chiến như vậy, các hoạt động quân sự thông thường của Mỹ nhiều khả năng sẽ đe dọa, vô hiệu hóa, hoặc phá hủy hoàn toàn một số năng lực hạt nhân của Trung Quốc – bất kể làm như vậy có phải là mục tiêu công khai của Mỹ hay không. Trong thực tế, nếu Mỹ tiến hành cách thức chiến tranh mà nước này đã thực hiện hơn 30 năm qua thì kết cục nêu trên là gần như chắc chắn.

Hãy xem xét trường hợp tác chiến tàu ngầm. Trung Quốc có thể sử dụng các tàu ngầm tấn công trang bị vũ khí thông thường của mình để phong tỏa cảng Đài Loan hoặc ném bom hòn đảo, hoặc để tấn công các lực lượng của Mỹ và đồng minh trong khu vực. Nếu điều đó xảy ra, hải quân Mỹ sẽ gần như chắc chắn tiến hành một chiến dịch chống tàu ngầm, qua đó nhiều khả năng sẽ đe dọa đến 4 tàu ngầm hạt nhân trang bị tên lửa đạn đạo của hải quân Trung Quốc. Các tàu ngầm vũ khí thông thường và vũ khí hạt nhân của Trung Quốc cùng chia sẻ một hệ thống liên lạc trên bờ; một cuộc tấn công của Mỹ vào các cơ sở truyền dẫn này do vậy sẽ không chỉ làm gián đoạn hoạt động của lực lượng tàu ngầm tấn công Trung Quốc mà còn chia cắt các tàu ngầm hạt nhân này khỏi sự liên lạc với Bắc Kinh, khiến cho các nhà lãnh đạo Trung Quốc không chắc chắn về số phận lực lượng hạt nhân hải quân của mình. Bên cạnh đó, các tàu ngầm mang tên lửa đạn đạo hạt nhân lệ thuộc vào sự bảo vệ của các tàu ngầm tấn công, cũng giống như chiếc máy bay ném bom cồng kềnh phụ thuộc vào những chiếc máy bay tiêm kích. Nếu Mỹ đánh chìm những tàu ngầm tấn công của Trung Quốc, thì cũng đồng nghĩa với việc đánh chìm chính lực lượng bảo vệ các tàu ngầm tên lửa đạn đạo của Trung Quốc, khiến cho lực lượng này trở nên dễ bị tổn thương.

Thậm chí nguy hiểm hơn thế, các lực lượng Mỹ săn lùng các tàu ngầm tấn công của Trung Quốc cũng có thể vô tình đánh chìm một tàu ngầm vũ khí hạt nhân do nhầm lẫn. Xét cho cùng, ít nhất thì cũng có một vài tàu ngầm tấn công của Trung Quốc có thể đang hộ tống tàu ngầm tên lửa đạn đạo hạt nhân, đặc biệt là trong thời chiến, khi Trung Quốc có thể tung hết các tàu ngầm hạt nhân này ra khỏi cảng và cố đưa chúng đến sát tầm vươn tới lục địa Mỹ. Vì từ trước đến nay việc xác định chính xác mục tiêu vẫn luôn là một trong những thách thức khó khăn nhất của tác chiến tàu ngầm, một tàu ngầm Mỹ có thể rơi đúng vào tầm bắn của một chiếc tàu ngầm Trung Quốc mà không chắc nó là loại nào, nhất là trong một môi trường đông đúc, ồn ào như Eo biển Đài Loan. Những lời nói sáo rỗng về việc phải thận trọng lúc bình thường thì rất dễ. Trong thời chiến, khi các tàu ngầm tấn công Trung Quốc có thể đã tung ra đòn tấn công chết người, thủy thủ đoàn phía Mỹ có thể sẽ quyết định bắn trước và hỏi sau.

Ngoài yếu tố về cảm giác dễ bị tổn thương từ phía Trung Quốc, quy mô nhỏ của lực lượng tàu ngầm trang bị vũ khí hạt nhân của nước này cũng đồng nghĩa rằng chỉ cần hai vụ việc như trên cũng đủ hủy diệt một nửa năng lực răn đe từ biển của nước này. Trong khi đó, bất kỳ chiếc tàu ngầm trang bị vũ khí hạt nhân nào của Trung Quốc thoát khỏi số phận trên thì nhiều khả năng cũng bị cô lập khỏi đường dây liên lạc với các chỉ huy trên bờ, trong tình trạng không có lực lượng hộ tống, và không thể quay trở về các căn cứ đã bị phá hủy. Nếu điều đó xảy ra, Trung Quốc về cơ bản là không còn năng lực răn đe hạt nhân hải quân.

Tình trạng trên bờ cũng tương tự, nơi mà bất kỳ chiến dịch quân sự nào của Mỹ cũng sẽ đụng tới vào lực lượng tên lửa đạn đạo thông thường trên bộ ngày càng lớn của Trung Quốc. Phần lớn lực lượng này đặt trong tầm bắn đến Đài Loan, sẵn sàng phóng tên lửa đạn đạo vào hòn đảo hoặc bất kỳ đồng minh nào đến ứng cứu. Một lần nữa, thắng lợi của quân Mỹ lại phụ thuộc vào việc khuất phục được lực lượng tên lửa đạn đạo thông thường này. Và một lần nữa, sẽ gần như là không thể nào làm như vậy mà không động chạm gì đến lực lượng tên lửa đạn đạo hạt nhân của Trung Quốc. Các tên lửa đạn đạo hạt nhân và thông thường của Trung Quốc cũng thường gắn chung căn cứ chỉ huy, nghĩa là nhiều khả năng chúng sẽ chia sẻ các hệ thống cung cấp và vận chuyển, tuyến tuần tra, và cơ sở hạ tầng hỗ trợ khác. Cũng có khả năng là chúng chia sẻ một số mạng lưới chỉ huy và kiểm soát, hoặc là Mỹ sẽ không thể phân biệt được giữa các mạng lưới hạt nhân và thông thường ngay cả khi chúng tách biệt nhau về mặt thực thể.

Đã thế một số tên lửa đạn đạo của Trung Quốc còn có thể mang cả đầu đạn thông thường hoặc hạt nhân, và cả hai phiên bản này đều hầu như không thể phân biệt nổi đối với hệ thống do thám trên không của Mỹ. Trong một cuộc chiến, việc nhắm mục tiêu vào các phiên bản thông thường cũng có khả năng đồng nghĩa với việc phá hủy một số loại hạt nhân trong quá trình đó. Ngoài ra, đưa máy bay có người lái vào tấn công các bãi phóng tên lửa và căn cứ của Trung Quốc sẽ đòi hỏi ít nhất là sự kiểm soát một phần không phận của Trung Quốc, điều đó cũng sẽ lại đòi hỏi phải làm suy yếu hệ thống phòng không của nước này. Nhưng làm suy yếu mạng lưới phòng không bờ biển của Trung Quốc nhằm phát động một cuộc chiến tranh thông thường cũng sẽ lại khiến cho phần lớn lực lượng hạt nhân của Trung Quốc không còn được bảo vệ.

Một khi Trung Quốc bị tấn công, các nhà lãnh đạo nước này có thể sẽ lo sợ rằng ngay cả những tên lửa đạn đạo liên lục địa được triển khai ở sâu trong lục địa cũng dễ bị tổn thương. Trong nhiều năm, giới quan sát đã coi các nỗ lực quân sự thất bại của Mỹ nhằm xác định và phá hủy những tên lửa Scud của Iraq trong Chiến tranh Vùng Vịnh 1990-1991 như bằng chứng cho thấy các tên lửa di động là hầu như miễn nhiễm trước nguy cơ bị tấn công. Do đó, theo lối tư duy này, Trung Quốc vẫn có thể duy trì một năng lực răn đe hạt nhân bất kể thiệt hại do Mỹ gây ra đối với các khu vực bờ biển của Trung Quốc. Nhưng các nghiên cứu gần đây cho thấy không phải như vậy. Các tên lửa đạn đạo liên lục địa của Trung Quốc lớn và kém cơ động hơn tên lửa Scud của Iraq trước đây, và chúng rất khó để di chuyển mà không bị phát hiện. Nhiều khả năng Mỹ cũng đã theo dõi chúng sát sao hơn rất nhiều trong thời bình. Và hệ quả là Trung Quốc ít có khả năng sẽ xem việc săn lùng thất bại đối với tên lửa Scud ở Iraq gần 30 năm trước như sự bảo đảm rằng kho vũ khí hạt nhân còn lại của nước này bây giờ cũng sẽ an toàn, đặc biệt là trong một cuộc chiến tranh thông thường cường độ cao đang diễn ra.

Sự chỉ trích gay gắt của Trung Quốc đối với các hệ thống phòng thủ tên lửa khu vực của Mỹ được thiết kế để ngăn chặn một cuộc tấn công tiềm tàng của Triều Tiên cũng đã phản ánh những lo sợ thâm căn cố đế này. Lo lắng của Bắc Kinh nằm ở chỗ hệ thống này có thể giúp Washington chặn được khá nhiều tên lửa Trung Quốc có thể phóng nếu Mỹ tấn công kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc. Loại chiến dịch quân sự như vậy có vẻ như khả thi hơn rất nhiều trong mắt Bắc Kinh nếu một cuộc chiến thông thường đã bắt đầu phá hủy nghiêm trọng những bộ phận khác trong lực lượng răn đe hạt nhân của Trung Quốc. Khó khăn thêm nữa là nhận thức theo thời gian thực của Trung Quốc về tình trạng các lực lượng của mình có thể sẽ bị hạn chế, vì làm “mù mắt” đối phương là một phần tiêu chuẩn trong điều lệnh tác chiến của quân đội Mỹ.

Nói một cách đơn giản, chiến lược ưa thích của Mỹ nhằm bảo đảm một chiến thắng thông thường trong quá trình thực hiện nhiều khả năng sẽ gây đe dọa đến phần lớn kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc, cả trên bộ và trên biển. Việc liệu Mỹ có thực sự có ý đồ nhắm vào tất cả vũ khí hạt nhân của Trung Quốc hay không sẽ chỉ là thứ yếu. Điều quan trọng là ở chỗ các nhà lãnh đạo Trung Quốc sẽ cho rằng họ đang bị đe dọa.

Những bài học từ quá khứ

Đến lúc này, câu hỏi sẽ là Trung Quốc sẽ phản ứng như thế nào? Liệu nước này sẽ kiềm chế và kiên định cam kết “không sử dụng trước” ngay cả khi các lực lượng hạt nhân của họ có vẻ như đang bị tấn công hay không? Hoặc liệu nước này có dùng đến các vũ khí hạt nhân trên khi còn có thể, đánh cược rằng một sự leo thang hạn chế sẽ chặn đứng chiến dịch của Mỹ, nếu không thì cũng đe dọa để Washington phải xuống thang?

Các văn bản và tuyên bố của Trung Quốc vẫn mập mờ một cách có chủ ý ở điểm này. Vẫn không rõ chính xác là những năng lực nào được Trung Quốc coi là một phần trong lực lượng răn đe hạt nhân cốt lõi của mình và cái nào được xem là ít quan trọng hơn. Ví dụ, nếu Trung Quốc vốn đã công nhận rằng lực lượng răn đe hạt nhân đặt trên biển của nước này là tương đối nhỏ và yếu, thì việc mất một vài tàu ngầm tên lửa đạn đạo trong một cuộc chiến có thể sẽ không dẫn đến sự thay đổi bất thường cực đoan nào trong tính toán của Trung Quốc.

Điều nguy hiểm nằm ở chỗ những động thái thời chiến có thể làm thay đổi quan điểm của Trung Quốc về ý đồ của Mỹ. Nếu Bắc Kinh xem việc các lực lượng hạt nhân trên biển và trên bộ của mình dần bị xóa sổ là một ý đồ có tính toán nhằm phá hủy năng lực răn đe hạt nhân của Trung Quốc, hoặc thậm chí như khúc mở đầu cho một đòn tấn công hạt nhân, thì Trung Quốc có thể sẽ xem việc leo thang hạt nhân có giới hạn như một cách để buộc xung đột phải chấm dứt. Ví dụ, Trung Quốc có thể sử dụng vũ khí hạt nhân để nhất thời phá hủy những căn cứ không quân Mỹ đặt ra mối đe dọa lớn nhất đối với kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc. Trung Quốc cũng có thể sẽ tung ra đòn tấn công hạt nhân mà không cần mục đích quân sự trực tiếp – vào một khu vực không có người ở hoặc trên biển – như một cách phát đi tín hiệu rằng Mỹ đã vượt quá lằn ranh đỏ.

Mặc dù kịch bản leo thang như vậy nhìn thì có vẻ xa vời, nhưng lịch sử của Trung Quốc thì lại cho điều khác. Năm 1969, tình thế tương tự đã đưa Trung Quốc đến bờ vực chiến tranh hạt nhân với Liên Xô. Đầu tháng 3 năm đó, binh lính Trung Quốc phục kích lính biên phòng Liên Xô giữa lúc căng thẳng gia tăng xung quanh một khu vực biên giới tranh chấp. Chưa đầy 2 tuần sau, hai nước đã ở trong một cuộc chiến tranh biên giới không tuyên bố với pháo hạng nặng và máy bay. Cuộc xung đột nhanh chóng leo thang vượt ra khỏi những gì lãnh đạo Trung Quốc đã tưởng tượng và Moskva đã đưa ra những đe dọa hạt nhân để gây áp lực buộc Trung Quốc phải xuống thang.

Ban đầu các nhà lãnh đạo Trung Quốc bỏ qua những lời cảnh báo này, để rồi lại đẩy mức đánh giá đe dọa của mình lên một cách cực đoan sau khi họ biết được rằng Liên Xô đã bàn bạc riêng về các kế hoạch tấn công hạt nhân với các nước khác. Moskva không bao giờ có ý định theo đuổi đến cùng trong các đe dọa hạt nhân của mình, những tài liệu lưu trữ sau này đều cho thấy như vậy, nhưng các nhà lãnh đạo Trung Quốc lại cho là khác. Trong ba trường hợp riêng biệt, họ bị thuyết phục rằng một cuộc tấn công hạt nhân của Liên Xô đang sắp xảy ra. Một lần, khi Moskva cử đại diện đến đàm phán tại Bắc Kinh, Trung Quốc nghi ngờ rằng chiếc máy bay đang chở phái đoàn thực ra lại đang mang vũ khí hạt nhân. Ngày càng lo lắng, Trung Quốc cho bắn thử một vũ khí nhiệt hạch ở sa mạc Lop Nur và đưa lực lượng hạt nhân sơ khai của mình vào tình trạng báo động – bản thân đó cũng đã là một bước đi nguy hiểm, vì làm gia tăng nguy cơ phóng nhầm hoặc không được phê chuẩn. Chỉ sau rất nhiều lần chuẩn bị cho những cuộc tấn công hạt nhân vốn không bao giờ xảy ra của Liên Xô, cuối cùng Bắc Kinh mới chịu đàm phán.

Ngày nay Trung Quốc là một quốc gia đã khác với thời Mao Trạch Đông, nhưng cuộc xung đột năm 1969 vẫn để lại những bài học quan trọng. Trung Quốc đã bắt đầu một cuộc chiến mà trong đó nước này cho rằng vũ khí hạt nhân không có liên quan gì, mặc dù kho vũ khí hạt nhân của Liên Xô khi đó có quy mô lớn gấp nhiều lần của Trung Quốc, cũng giống như kho vũ khí hạt nhân của Mỹ vượt trội so với Trung Quốc bây giờ. Ngay khi cuộc chiến tranh thông thường không diễn ra như dự kiến, Trung Quốc đã đảo ngược đánh giá của mình về khả năng xảy ra tấn công hạt nhân lên mức độ gần như hoang tưởng. Đáng lo ngại nhất, Trung Quốc phát đi tín hiệu rằng nước này đang thực sự cân nhắc sử dụng vũ khí hạt nhân, mặc dù nước này dự kiến được những đòn đáp trả khủng khiếp. Các thông tin mơ hồ thời chiến và lối tư duy theo kiểu tình huống xấu nhất dẫn đến những nguy cơ hạt nhân mà mới chỉ vài tháng trước đó còn tưởng chừng như không thể nào hình dung nổi. Khuôn mẫu đó hoàn toàn có thể lặp lại ngày nay.

Cứ để họ mặc sức đoán

Cả Mỹ và Trung Quốc đều có thể tiến hành một số biện pháp cơ bản nhằm giảm bớt những mối nguy hiểm này. Đối thoại và trao đổi cởi mở hơn – chính thức và không chính thức, cấp cao và cấp sự vụ, quân sự và chính trị - có thể giúp xây dựng các mối quan hệ cho phép giảm căng thẳng bằng các kênh sau trong một cuộc xung đột. Hai nước đã có một đường dây nóng quân sự chính thức được triển khai, mặc dù nó không kết nối các nhà lãnh đạo chính trị. Một cơ sở hạ tầng chuyên biệt và đã được thử nghiệm dành cho các nhà lãnh đạo quân sự và chính trị cấp cao có thể tin tưởng và dễ dàng giao tiếp trong thời chiến ít nhất cũng sẽ mang lại một yếu tố kìm hãm leo thang khi xảy ra khủng hoảng.

Nhưng liên lạc tốt hơn thì cũng chỉ giải quyết được đến vậy đối với một vấn đề có căn nguyên từ học thuyết quân sự và chiến lược lớn. Trong bối cảnh điều lệnh tác chiến tiêu chuẩn của Mỹ nhiều khả năng sẽ dồn Trung Quốc vào chân tường về khía cạnh hạt nhân, điều lôgích là Washington cân nhắc các chiến lược thay thế để làm sao không động chạm đến các năng lực hạt nhân của Trung Quốc. Ví dụ, một số nhà phân tích đã đề xuất gây sức ép với Trung Quốc thông qua phong tỏa hải quân từ xa, và những người khác lại gợi ý giới hạn bất kỳ chiến dịch hải quân và không quân nào của Mỹ nằm ngoài phạm vi bờ biển của Trung Quốc. Mục tiêu trong cả hai trường hợp đều nhằm tránh các cuộc tấn công vào lục địa, nơi tập trung phần lớn lực lượng hạt nhân của Trung Quốc.

Vấn đề đối với các chiến lược thay thế này là lục địa cũng là nơi tập trung phần lớn các năng lực chiến tranh thông thường của Trung Quốc. Khó có chuyện Mỹ sẽ tự nguyện để yên cho các năng lực này, xuất phát từ ưu tiên của Mỹ là giảm tổn thất của bản thân và tiêu diệt lực lượng đối phương một cách nhanh chóng. Nếu Trung Quốc sử dụng các căn cứ ở lục địa của mình để phóng tên lửa đạn đạo vào binh sĩ Mỹ và đồng minh, thật khó có thể hình dung một tổng thống Mỹ lại đi ra lệnh cho quân đội kiềm chế nhằm tránh leo thang. Các đồng minh của Mỹ càng đặc biệt không bao giờ chấp nhận một cách tiếp cận thận trọng như vậy, vì họ sẽ còn hứng chịu sức mạnh quân sự của Trung Quốc chừng nào sức mạnh này còn chưa bị động đến. Không ai muốn một cuộc chiến tranh Mỹ-Trung đi đến mức hạt nhân, nhưng một chiến dịch quân sự của Mỹ để cho lực lượng thông thường của Trung Quốc biến Đài Loan – chứ chưa nói đến Nhật Bản hoặc Hàn Quốc – thành một đống đổ nát khói lửa chỉ để tránh leo thang thì khó có thể xem là một chiến thắng.

Tất nhiên, Bắc Kinh cũng có thể có những bước đi nhằm giảm bớt căng thẳng của vấn đề, nhưng điều này rất khó xảy ra. Trung Quốc đã lựa chọn lắp cả đầu đạn hạt nhân và thông thường lên cùng một loại tên lửa và đưa cả các lữ đoàn vũ khí thông thường và hạt nhân vào cùng một căn cứ. Nhiều khả năng Trung Quốc nhìn thấy lợi ích chiến lược nhất định trong sự gắn bó mật thiết này. Chính là vì những sự đan cài rắc rối này làm gia tăng khả năng leo thang hạt nhân, Trung Quốc có thể sẽ tin rằng chúng sẽ góp phần củng cố khả năng răn đe – và sẽ khiến cho Mỹ ngần ngại phát động chiến tranh ngay từ đầu.

Nhưng cũng như Trung Quốc hưởng lợi nếu Mỹ tin rằng sẽ không có cách an toàn nào để phát động chiến tranh, thì Mỹ cũng hưởng lợi nếu Trung Quốc tin rằng chiến tranh sẽ mang lại kết cục Trung Quốc không chỉ thất bại trong chiến tranh thông thường mà còn trong chiến tranh hạt nhân. Trên thực tế, Mỹ có thể tin rằng nỗi lo sợ này sẽ cho Mỹ lợi thế lớn hơn trong một cuộc xung đột và có lẽ sẽ ngăn chặn được Trung Quốc khởi đầu trước.

Nói ngắn gọn, có thể là không bên nào thấy có nhiều giá trị trong những bảo đảm hòa bình. Thậm chí là ngược lại: có khi cả hai còn đang ngấm ngầm cổ vũ bất ổn. Tuy nhiên nếu quả thật là như vậy thì các nhà lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc cần nhận thấy những mặt được và mất ẩn chứa trong các chính sách mà họ lựa chọn. Nguy cơ leo thang (hạt nhân) có thể làm chiến tranh khó xảy ra hơn, nhưng đồng thời nó cũng lại khiến chiến tranh thực sự nguy hiểm hơn rất nhiều nếu thực sự xảy ra. Thực tế này khiến cho lãnh đạo cả hai bên thấy cần phải tìm kiếm những phương cách nhằm giải quyết các tranh chấp chính trị, quân sự và kinh tế mà không cần đến một cuộc chiến tranh có thể nhanh chóng leo thang thành thảm họa hủy diệt cả khu vực và thế giới.

Caitlin Talmadge là Phó giáo sư Nghiên cứu An ninh trường Edmund A. Walsh, Đại học  Georgetown. Bài viết được đăng trên Foreign Affairs.

Trần Quang (gt)

 


Tin mới hơn:
Tin cũ hơn:

Khai thác tiềm năng hợp tác quốc phòng to lớn giữa Ấn Độ và Việt Nam

Khai thác tiềm năng hợp tác quốc phòng to lớn giữa Ấn Độ và Việt Nam

Mặc dù không thể phủ nhận thực tế là hợp tác quốc phòng giữa hai nước đang phát triển, nhưng cần phải có một tầm nhìn chiến lược và một tư duy rõ ràng để đưa nó vào một quỹ đạo cao hơn.

Đọc tiếp...

Chiến tranh thương mại Mỹ-Trung: Mục tiêu là công nghệ

Chiến tranh thương mại Mỹ-Trung: Mục tiêu là công nghệ

Cuộc chiến thương mại Mỹ-Trung nhận được nhiều sự chú ý, nhưng nó ẩn dấu một “cuộc chiến công nghệ” lớn hơn nhằm tranh giành sự đổi mới trong thế kỷ 21.

Đọc tiếp...

Sẽ là sai lầm khi nghĩ về một cuộc chiến tranh lạnh Mỹ-Trung?

Sẽ là sai lầm khi nghĩ về một cuộc chiến tranh lạnh Mỹ-Trung?

Việc bao vây kinh tế do Mỹ đứng đầu sẽ buộc Trung Quốc phải tạo ra khối kinh tế tự cung tự cấp của chính mình. Điều này sẽ làm tổn thương đến nhiều nền kinh tế châu Á vốn có quan hệ làm ăn với Trung Quốc và Mỹ, bao gồm cả Nhật Bản.

Đọc tiếp...

Chiến lược “phòng bị nước đôi” của Trung Quốc ở vùng Vịnh

Chiến lược “phòng bị nước đôi” của Trung Quốc ở vùng Vịnh

Bắc Kinh đang thực hiện chiến lược “phòng bị nước đôi” ở vùng Vịnh, vừa tìm cách xây dựng mối quan hệ bền chặt với từng quốc gia trong khu vực tại thời điểm mà cam kết của Mỹ với Trung Đông đang bị hoài nghi. Trong bối cảnh BRI tiếp tục được định hình ở Trung Đông, người ta kỳ vọng mối quan hệ hợp tác rộng mở hơn.

Đọc tiếp...

Con đường Tơ lụa trên Biển Mới Thế kỷ 21: Hệ quả Địa chính trị đối với các quốc gia Đông Nam Á

Con đường Tơ lụa trên Biển Mới Thế kỷ 21: Hệ quả Địa chính trị đối với các quốc gia Đông Nam Á

Bài viết tóm tắt khái niệm và các động cơ của Trung Quốc nói chung trong MSR Thế kỷ 21, đồng thời trình bày chi tiết sự tham gia của các nước Đông Nam Á vào dự án cũng như các hệ quả về địa chính trị mà hợp tác này mang lại cho khu vực.

Đọc tiếp...

Thế khó xử của Philippines đối với vốn đầu tư Trung Quốc

Thế khó xử của Philippines đối với vốn đầu tư Trung Quốc

Rủi ro chính trị cao trong khi lợi nhuận thu về khá thấp khiến phần lớn các nhà đầu tư nước ngoài không muốn đầu tư vào các lĩnh vực tạo ra việc làm quan trọng, do đó các quốc gia đang phát triển tại châu Á không còn nhiều lựa chọn khi nguồn vốn đầu tư Trung Quốc đang vẫy gọi.

Đọc tiếp...

Đông Nam Á và sự cạnh tranh Mỹ-Trung

Đông Nam Á và sự cạnh tranh Mỹ-Trung

Ngày 15/11/2018, Thủ tướng Lý Hiển Long từng nói: “Tôi nghĩ việc chúng ta không phải chọn đứng về phe nào là đáng mơ ước, nhưng có thể xảy ra tình huống ASEAN phải lựa chọn phe này hay phe khác. Tôi hy vọng điều đó không sớm xảy ra”.

Đọc tiếp...

Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương: Cân nhắc các lợi ich chiến lược của Trung Quốc-Ấn Độ

Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương: Cân nhắc các lợi ich chiến lược của Trung Quốc-Ấn Độ

Bài nghiên cứu phân tích các vấn đề địa chiến lược biển đang nổi tại khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương trong bối cảnh Mỹ-Trung đang cạnh tranh nhằm có được ưu thế vượt trội trên biển. Thêm vào đó, bài nghiên cứu cũng tập trung vào các biện pháp của Ấn Độ để đối phó với các động thái trên biển và chiến thuật hải quân của Trung Quốc.

Đọc tiếp...

Nhật Bản thách thức Trung Quốc ở Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương

Nhật Bản thách thức Trung Quốc ở Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương

Nếu có một nhân vật duy nhất đóng vai trò lớn nhất trong việc mang lại kỷ nguyên Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, thì người ta có thể cho rằng đó là Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe. Với tư tưởng kiên định không ai sánh kịp, ông đã tận tâm cải tổ không chỉ chính sách đối ngoại của Nhật Bản hậu Chiến tranh thế giới thứ hai, mà còn cả trật tự thế giới hậu Mỹ đang nổi lên.

Đọc tiếp...

Can dự: Biện pháp đối phó hiệu quả nhất với Triều Tiên

Can dự: Biện pháp đối phó hiệu quả nhất với Triều Tiên

Bài phỏng vấn Tiến sĩ Chung-in Moon, cố vấn đặc biệt của Tổng thống Moon Jae-in về các vấn đề thống nhất, ngoại giao và an ninh quốc gia. Tiến sĩ Chung-in Moon được biết đến rộng rãi như là một trong những chuyên gia hàng đầu về quan hệ liên Triều cũng như nhờ đóng góp của ông về học thuật và hoạt động trong chính phủ.

Đọc tiếp...

Hội nghị Mỹ-Triều lần hai: Vai trò của Trung Quốc và Hàn Quốc

Hội nghị Mỹ-Triều lần hai: Vai trò của Trung Quốc và Hàn Quốc

Trong các cuộc đàm phán Mỹ-Triều, vai trò của Trung Quốc là đem lại cảm giác an toàn cho Triều Tiên khi đàm phán trực tiếp với Mỹ, trong khi đó, Hàn Quốc sẽ đóng vai trò là một kênh đối thoại gián tiếp giữa Mỹ và Triều Tiên, cũng như làm “chất xoa dịu” để giảm bớt những căng thẳng có thể leo thang theo giai đoạn.

Đọc tiếp...

Quan hệ Trung Quốc-Ấn Độ trong năm 2019 sẽ ra sao?

Quan hệ Trung Quốc-Ấn Độ trong năm 2019 sẽ ra sao?

Trong bối cảnh quan hệ Trung Quốc-Ấn Độ đang đi xuống do hai bên còn nghi kị lẫn nhau, điều hai nước nên làm trong năm 2019 là tiến hành một cuộc đối thoại chiến lược có ý nghĩa và mang tính bao quát. Nếu có thể, cơ chế đối thoại chiến lược giữa hai nước hiện nay có thể được nâng cấp thành một cơ chế mới và toàn diện.

Đọc tiếp...

"Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương tự do và rộng mở" cần sự đồng thuận

Hiện vẫn chưa có sự đồng thuận về ý tưởng bao trùm sáng kiến kiến "Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương tự do và rộng mở" cũng như chưa rõ các cấu trúc cần thiết cho việc thực thi. Nói đúng hơn là mọi thứ vẫn còn rất mơ hồ. ASEAN và các quốc gia khác nên tham gia vào FOIP để đóng góp cho công cuộc xây dựng nó và hình thành được một trật tự khu vực mang tính tổng thể hơn.

Đọc tiếp...

Từ bỏ NATO và bảo vệ châu Âu mới - Hướng đi tiếp theo của Mỹ?

Từ bỏ NATO và bảo vệ châu Âu mới - Hướng đi tiếp theo của Mỹ?

Mỹ nên hợp tác với NATO với tư cách không phải là thành viên của tổ chức này, và tập trung vào các nguồn lực hữu hạn mà Mỹ có thể đạt được, từ những cuộc cạnh tranh quan trọng mà Mỹ phải đối mặt với Trung Quốc ở Thái Bình Dương đến những quốc gia ở châu Âu mới vẫn có ý chí chiến đấu, và vẫn mang theo ngọn đuốc của nền văn minh phương Tây. Đọc tiếp...

Campuchia ở trung tâm của một cuộc chiến tranh lạnh mới

Campuchia ở trung tâm của một cuộc chiến tranh lạnh mới

Khi cuộc cạnh tranh siêu cường giành tầm ảnh hưởng khu vực đạt tới một cường độ mới, có lẽ Campuchia sẽ nhận thấy mình ở trung tâm của một cuộc chiến tranh lạnh mới ở Đông Nam Á.

Đọc tiếp...

Ấn Độ và “chuỗi đảo ngọc”

Ấn Độ và “chuỗi đảo ngọc”

New Delhi đang mở rộng sự hiện diện quân sự của họ ở khắp Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương trong bối cảnh Trung Quốc gia tăng ảnh hưởng ở khu vực này. Dù còn thua xa Trung Quốc về tài chính cũng như cấp độ và quy mô hiện đại hóa quân đội, nhưng Ấn Độ có ưu thế địa lý và sự hậu thuẫn mạnh mẽ của quốc tế nhằm thúc đẩy những tính toán theo hướng mà New Delhi mong muốn.

Đọc tiếp...

Khi Mỹ làm đảo lộn nền kinh tế thế giới

Khi Mỹ làm đảo lộn nền kinh tế thế giới

Toàn cầu hóa đã kết nối vận mệnh của mọi nền kinh tế. Donald Trump, với tham vọng bảo vệ lợi ích kinh tế Mỹ, đã làm rung chuyển toàn bộ hệ thống. Đó là chất Mỹ điển hình khi dám đứng ra cáng đáng mọi hậu quả. Liệu Tổng thống Mỹ Trump còn có khả năng chống đỡ trước các cuộc tấn công dữ dội ở trong nước mà chính ông là mục tiêu.

Đọc tiếp...

Nhật Bản phải cân nhắc những rủi ro khi xích lại gần Trung Quốc

Nhật Bản phải cân nhắc những rủi ro khi xích lại gần Trung Quốc

"Họ có vẻ gượng ép". Cựu Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ Richard Armitage đã mô tả như vậy khi Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình gặp nhau lần đầu tiên hồi năm 2014 bên lề Hội nghị Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương diễn ra tại Bắc Kinh. Không có tình bạn nào giữa hai người.

Đọc tiếp...

Trung Quốc hối hận vì đã coi ông Trump là "hổ giấy"?

Trung Quốc hối hận vì đã coi ông Trump là

Trong năm đầu tiên, đặc biệt là trong những tháng đầu Donald Trump trở  thành tổng thống Mỹ, báo chí nhà nước và các học giả Trung Quốc thường cho rằng ông là một người bốc đồng, hay chính xác là một con "hổ giấy". Nhưng xem ra, hiện giờ họ đã nhìn Trump với con mắt khác.

Đọc tiếp...

Quan hệ Trung-Nhật có quy phạm mới?

Quan hệ Trung-Nhật có quy phạm mới?

Trong chuyến thăm chính thức 3 ngày tới Bắc Kinh cuối tháng 10, Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã nhất trí sắp xếp lại mối quan hệ song phương dựa trên 3 nguyên tắc chính: “thay đổi từ cạnh tranh sang hợp tác”; “thúc đẩy mối quan hệ thành đối tác, không phải là mối đe dọa”; và “phát triển một cơ chế thương mại tự do và công bằng”.

Đọc tiếp...
More:

Ngôn ngữ

NGHIÊN CỨU BIỂN ĐÔNG

Joomla Slide Menu by DART Creations

Tìm kiếm

Học bổng Biển Đông

           

          

HỘI THẢO QUỐC GIA, QUỐC TẾ

Philippin kiện Trung Quốc

 

 

TÀI LIỆU ĐẶC BIỆT

ĐANG TRỰC TUYẾN

Hiện có 7508 khách Trực tuyến

Đăng nhập



Đăng ký nhận tin